Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi Nedir?
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Cumhurbaşkanı tarafından yürütme yetkisine dayanarak çıkarılan, kanun hükmünde olmayan ancak kanuna aykırı olamayan düzenleyici işlemlerdir. 2017 anayasa değişikliğiyle birlikte kanun hükmünde kararname (KHK) sistemi kaldırıldı ve yerine cumhurbaşkanlığı kararnamesi getirildi. Anayasa'nın 104. maddesinde düzenlenen bu yetki, Cumhurbaşkanına yürütme alanında doğrudan düzenleme yapma imkânı tanır. Ancak bu yetki sınırsız değildir; Anayasa'da belirtilen sınırlar içinde kullanılabilir.
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile KHK arasındaki en temel fark, KHK'ların TBMM tarafından çıkarılan bir yetki kanununa dayanması ve kanun gücünde olmasıydı. Oysa cumhurbaşkanlığı kararnamesi doğrudan Anayasa'dan aldığı yetkiyle çıkarılır ve kanun gücünde değildir. Normlar hiyerarşisinde kanunun altında yer alır.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin Hukuki Dayanağı
Anayasa'nın 104. maddesi, Cumhurbaşkanına "yürütme yetkisine ilişkin konularda" cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarma yetkisi verir. Ayrıca 106. madde (Cumhurbaşkanlığı teşkilatı), 107. madde (üst kademe yöneticileri) ve 108. madde (Devlet Denetleme Kurulu) da kararname çıkarılabilecek alanları belirler. Kararname, ancak Anayasa'da açıkça düzenlenen konularda çıkarılabilir. Örneğin, bakanlıkların kurulması, kaldırılması veya görev yetkilerinin düzenlenmesi 106. madde kapsamındadır.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi Türleri
Cumhurbaşkanlığı kararnamelerini dört ana grupta inceleyebiliriz. Her birinin farklı hukuki dayanağı ve sınırları vardır.
- Yetki kanununa dayanan kararnameler: Geçiş döneminde, eski KHK'ların yerini almak üzere çıkarılan kararnamelerdir. Ancak 2017 sonrası bu tür kararnameler artık çıkarılmamaktadır.
- Anayasa'da doğrudan düzenlenen konulara ilişkin kararnameler: 104. madde kapsamında yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılır. Örneğin, bakanlıkların teşkilat yapısı.
- Cumhurbaşkanlığı teşkilatına ilişkin kararnameler: 106. maddeye dayanarak Cumhurbaşkanlığı teşkilatının kurulması ve işleyişi hakkında çıkarılır.
- Olağanüstü hal cumhurbaşkanlığı kararnameleri: OHAL ilanı sırasında çıkarılır ve kanun hükmündedir.
Olağanüstü Hal Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri
OHAL döneminde Cumhurbaşkanı, olağanüstü halin gerekli kıldığı konularda cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Bu kararnameler kanun hükmünde olup yargı denetimi dışındadır. Ancak TBMM'nin onayına sunulmaları gerekir. OHAL kararnameleri, olağan dönem kararnamelerinden farklı olarak daha geniş yetki alanına sahiptir ve temel hak ve özgürlükleri sınırlayabilir. Örneğin, 2016 darbe girişimi sonrası OHAL kapsamında çıkarılan kararnameler bu kategoriye girer.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin Unsurları
Bir cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hukuka uygun olması için beş unsuru taşıması gerekir. Bunlar yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurlarıdır.
- Yetki unsuru: Kararname ancak Anayasa'da belirtilen konularda çıkarılabilir. Örneğin, temel hak ve özgürlükler, vergi, seçim gibi kanunla düzenlenmesi gereken alanlarda kararname çıkarılamaz.
- Şekil unsuru: Kararname, Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer. Aksi halde yoklukla maluldür.
- Sebep unsuru: Kararnamenin çıkarılma gerekçesi hukuka uygun olmalıdır. Örneğin, kamu yararı amacı güdülmelidir.
- Konu unsuru: Kararname, düzenlediği alanın kapsamını aşmamalıdır. Anayasa'ya aykırı bir konu düzenlenemez.
- Amaç unsuru: Kararname, kamu yararı ve hukuka uygunluk çerçevesinde çıkarılmalıdır. Keyfi amaçlarla çıkarılan kararnameler iptal edilebilir.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin Yargı Denetimi
Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, idari işlem niteliğinde oldukları için yargı denetimine tabidir. Ancak bu denetim, kararnamenin türüne göre farklılık gösterir.
Olağan dönem cumhurbaşkanlığı kararnameleri, Anayasa Mahkemesi'nde iptal davasına konu olabilir. İptal davası, kararnamenin Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren 60 gün içinde açılmalıdır. Anayasa Mahkemesi, kararnameyi hem şekil hem de esas bakımından denetler. Ayrıca, idari işlem niteliğindeki kararnameler için Danıştay'da da dava açılabilir. OHAL kararnameleri ise yargı denetimi dışındadır.
Anayasa Mahkemesi ve Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri
Anayasa Mahkemesi'ne iptal davası açma hakkı, Cumhurbaşkanı, TBMM'deki siyasi parti grupları ve ana muhalefet partisine aittir. Ayrıca, bir davada uygulanacak kararnamenin anayasaya aykırı olduğu iddiasıyla somut norm denetimi (itiraz yolu) da yapılabilir. Anayasa Mahkemesi, kararnamenin kanuna aykırı olup olmadığını da denetler. Örneğin, 2019'da bazı bakanlıkların teşkilat yapısını düzenleyen kararnameler iptal edilmiştir.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Kanun Arasındaki Farklar
KPSS'de sıkça sorulan bu farkı net olarak bilmen gerekiyor. Kanun, TBMM tarafından yapılır ve her konuda çıkarılabilir. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ise sadece yürütme alanında ve Anayasa'da belirtilen sınırlar içinde çıkarılır. Normlar hiyerarşisinde kanun üstün olduğu için, kararname ile kanun çatışırsa kanun uygulanır. Ayrıca kanun, kararnameyi yürürlükten kaldırabilir. Örneğin, bir kararnameyle düzenlenen bir konu sonradan kanunla düzenlenirse, kararname ilgili hükümleri geçersiz hale gelir.
KPSS'de Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile İlgili Çıkmış Sorular ve Çözümleri
2018-2024 yılları arasında KPSS Vatandaşlık'ta cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle ilgili ortalama 2-3 soru çıkmıştır. Sorular genellikle yetki unsuru, yargı denetimi ve türler üzerine yoğunlaşmıştır. İşte iki örnek soru:
Örnek Soru 1: Yetki Unsuru
Soru: Aşağıdakilerden hangisi cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenemez?
A) Bakanlıkların kurulması
B) Vergi oranlarının belirlenmesi
C) Üst kademe yöneticilerinin atanması
D) Cumhurbaşkanlığı teşkilatının yapısı
Cevap: B) Vergi oranları, Anayasa'nın 73. maddesine göre ancak kanunla düzenlenir. Bu nedenle cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile vergi oranı belirlenemez.
Örnek Soru 2: Yargı Denetimi
Soru: Olağanüstü hal cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Anayasa Mahkemesi'nde iptal davası açılabilir.
B) Kanun hükmünde olup yargı denetimi dışındadır.
C) Resmî Gazete'de yayımlanması zorunlu değildir.
D) TBMM'nin onayına sunulmaz.
Cevap: B) OHAL kararnameleri kanun hükmünde olup yargı denetimi dışındadır. Ancak Resmî Gazete'de yayımlanmalı ve TBMM'nin onayına sunulmalıdır.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile İlgili Sık Yapılan Hatalar
Öğrencilerin en çok düştüğü tuzakları sıralayalım. Birincisi, kararnameyi kanunla karıştırmak. Unutma, kararname kanun gücünde değildir. İkincisi, OHAL kararnamelerinin yargı denetimini yanlış bilmek. OHAL kararnameleri yargı denetimi dışındadır, ancak olağan dönem kararnameleri denetime tabidir. Üçüncüsü, yetki kapsamını geniş yorumlamak. Kararname ancak Anayasa'da belirtilen alanlarda çıkarılabilir; temel hak ve özgürlükler, vergi, seçim gibi konular kararname ile düzenlenemez.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile İlgili Pratik Bilgiler
Sınavda işine yarayacak bazı pratik bilgiler paylaşalım. İlk olarak, akılda kalıcı bir kodlama: "104-106-107-108" maddelerini ezberle. Bu maddeler kararname yetkisinin dayanağıdır. İkinci olarak, kararname ile KHK arasındaki farkı şöyle hatırla: KHK kanun gücünde, kararname değil. Üçüncü olarak, yargı denetimi için "60 gün" ve "Anayasa Mahkemesi" anahtar kelimelerini aklında tut. Ayrıca, kararnamenin Resmî Gazete'de yayımlanması zorunluluğunu unutma. Son olarak, çıkmış soruları çözerken yetki unsuru ve denetim konularına odaklan. Bu konular sınavda en çok sorulan alt başlıklardır.