KPSS Tarih testinde kronoloji bilgisi, çoğu adayın gözünü korkutur ama doğru teknikle en kolay netler haline gelir. ÖSYM, neredeyse her sınavda olayların oluş sırasını sorgulayan en az 2 soru sorar. Bu liste, hem dönem dönem kritik tarihleri hem de sınavda çeldirici olarak kullanılan ince detayları kapsıyor. Hemen çalışmaya başlaman için tüm olayları birbiriyle bağlantılı şekilde anlatıyorum.
İslamiyet Öncesi Türk Tarihi Kronolojisi
Tarih öncesi dönemden başlayarak Orta Asya'da kurulan ilk Türk devletlerinin tarihleri, KPSS'de her yıl en az 1 soru ile karşına çıkar. Genellikle olayların hangi sırayla gerçekleştiğine dair basit bir sıralama istenir. Aşağıdaki liste, sınavda direkt sorulabilecek temel tarihleri içeriyor:
- M.Ö. 220 – Asya Hun Devleti'nin kuruluşu (Türk tarihinin ilk devleti olarak kabul edilir)
- 375 – Kavimler Göçü (Avrupa Hun Devleti'nin temelleri atıldı)
- 552 – I. Göktürk Devleti'nin kuruluşu (Bumin Kağan)
- 630 – I. Göktürk Devleti'nin yıkılışı
- 682 – II. Göktürk (Kutluk) Devleti'nin kuruluşu (İlteriş Kağan)
- 732 – Kül Tigin Anıtı (Orhun Yazıtları) dikildi
- 745 – Uygur Devleti'nin kuruluşu (Kutluk Bilge Kül Kağan)
- 840 – Uygurlar'ın Kırgızlar tarafından yıkılması, Türk boylarının batıya göçü
Bu sıralama, özellikle Göktürk-Uygur geçişinde karıştırılabilir. Kutluk adının her iki devlette de geçmesi kafa karıştırmasın: II. Göktürk'ü Kutluk Kağan, Uygurları ise 745'te kuran farklı bir Kutluk Bilge Kül Kağan'dır.
Kültür ve Medeniyet Kronolojisi
- 8. yüzyıl başları – Orhun Yazıtları'nın dikilmesi (Genellikle 732-735 arası)
- M.S. 375 – Kavimler Göçü ile birlikte Türklerin Avrupa'ya yayılması
- M.S. 552 sonrası – Türk adının ilk kez bir devlet adı olarak kullanılması (Göktürkler)
Bu dönemle ilgili detaylı bilgi ve çıkmış soru analizleri için KPSS İlk Türk Devletleri Özeti yazısına göz atabilirsin.
İslamiyet Sonrası Türk-İslam Devletleri Kronolojisi
Türklerin İslamiyet'i kabulüyle birlikte Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan bir devletler silsilesi başlar. Karahanlılar, Gazneliler ve özellikle Büyük Selçuklu Devleti, KPSS tarih bölümünün vazgeçilmez konularındandır. Bu devletlerin kuruluş, yıkılış ve dönüm noktalarını bilmek pek çok soruyu çözmene yardım eder.
Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklular
- 840-1212 – Karahanlı Devleti'nin süresi
- 10. yüzyıl başları – Satuk Buğra Han'ın İslamiyet'i kabul etmesi (Karahanlıların İslamlaşması)
- 963-1186 – Gazne Devleti
- 1000-1027 – Gazneli Mahmut'un Hindistan seferleri
- 1040 – Dandanakan Zaferi (Büyük Selçuklu Devleti'nin resmen kuruluşu)
- 1071 – Malazgirt Meydan Muharebesi (Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı)
- 1096-1270 – Haçlı Seferleri dönemi
Malazgirt, KPSS'nin klasik sorularındandır. Sadece tarihi değil, sonuçlarını da çok iyi bilmelisin: Anadolu'da ilk Türk Beylikleri dönemi başlamıştır. Bu beyliklerin isimlerini ve hangi tarih aralığında varlık gösterdiklerini öğrenmek, kronoloji sorularında işini kolaylaştırır.
Anadolu Selçuklu Devleti ve Beylikler Dönemi
- 1077 – Anadolu Selçuklu Devleti'nin kuruluşu (Kutalmışoğlu Süleyman Şah)
- 1176 – Miryokefalon Savaşı (Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan çıkarma ümidi sona erdi)
- 1243 – Kösedağ Savaşı (Anadolu Selçuklu Devleti Moğol egemenliğine girdi; Anadolu'da beylikler dönemi hızlandı)
- 1299 – Osmanlı Beyliği'nin kuruluşu (Beylikler döneminin sonu ve yeni bir sürecin başlangıcı)
Kösedağ Savaşı, sıkça karıştırılan bir tarihtir. 1243 rakamını “bin iki kırk üç, Selçuklu'ya büyük göç” gibi bir çağrışımla hafızana kazıyabilirsin. Ayrıca bu dönemdeki tüm gelişmelerin ardından gelen Osmanlı'nın kuruluşunu da bu zincire eklemelisin.
Osmanlı Devleti Kronolojisi
Osmanlı Devleti, KPSS Tarih'in en geniş kapsamlı bölümlerinden biridir. Kuruluş, yükselme, duraklama, gerileme ve dağılma dönemlerine ait sayısız olay arasından sınavda en sık sorulanları bilmek sana avantaj sağlar. Aşağıdaki tablo, bu kritik tarihleri hızlıca gözden geçirmen için hazırlandı.
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1299 | Osmanlı Beyliği'nin kuruluşu |
| 1326 | Bursa'nın fethi |
| 1365 | Edirne'nin başkent olması |
| 1453 | İstanbul'un fethi |
| 1517 | Halifeliğin Osmanlı'ya geçişi (Mısır Seferi sonrası) |
| 1520-1566 | Kanuni Sultan Süleyman dönemi (en geniş sınırlar) |
| 1579 | Sokullu Mehmed Paşa'nın ölümü (Duraklamanın başlangıcı kabul edilir) |
| 1699 | Karlofça Antlaşması (İlk büyük toprak kaybı) |
| 1718-1730 | Lale Devri (Batılılaşma hareketleri) |
| 1839 | Tanzimat Fermanı |
| 1856 | Islahat Fermanı |
| 1876 | I. Meşrutiyet'in ilanı |
| 1908 | II. Meşrutiyet'in ilanı |
Bu tabloyu mutlaka padişahlarla eşleştirerek çalış. Özellikle 17. yüzyıl ve sonrasındaki olaylar arasında sebep-sonuç bağı kurmazsan kronoloji karışır. Mesela, 1699 Karlofça Antlaşması'nın hemen ardından gelen Lale Devri'nin mantığını kavramak, sıralama sorularını çözmene yardımcı olur.
Kuruluş ve Yükselme Dönemi (1299-1579)
Bu dönem özellikle İstanbul'un fethi (1453) ve Mısır Seferi (1517) gibi köşe taşlarıyla çıkar. 1453'ü aklına “İstanbul'u alan bir beş üç” gibi basit bir şifreyle kodlayabilirsin. Ayrıca Yükselme Dönemi denilince akla Kanuni'nin 46 yıllık saltanatı (1520-1566) gelmelidir. Bu uzun dönem, Osmanlı'nın hem siyasi hem de kültürel zirvesidir.
Duraklama, Gerileme ve Dağılma Dönemi (1579-1922)
Duraklamanın sembol ismi Sokullu'dur. 1579'da onun ölümüyle iç karışıklıklar baş gösterir. Ardından gelen 17. yüzyıl ıslahatları (tarhuncu Ahmet Paşa, Tarhuncu Defteri gibi) KPSS'de az sorulsa da dönemin genel yapısını anlamak için önemlidir. 1699 Karlofça ve 1718 Pasarofça antlaşmalarıyla toprak kayıpları hızlanır. 19. yüzyıl ise tam bir reformlar çağıdır: Tanzimat, Islahat, Meşrutiyetler… Bu fermanları tarih sırasına koymak sınavda direkt soru olarak karşına çıkar.
Islahat Hareketleri Kronolojisi
- 1839 – Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu) – Hukuk önünde eşitlik, can ve mal güvenliği
- 1856 – Islahat Fermanı – Gayrimüslimlere yeni haklar, Avrupa baskısıyla
- 1876 – I. Meşrutiyet – Kanun-i Esasi'nin kabulü, ilk anayasa
- 1908 – II. Meşrutiyet – 1876 Anayasası'nın yeniden yürürlüğe girmesi, İttihat ve Terakki etkisi
Bu ıslahatların her biri bir sonrakinin zeminini hazırlamıştır. Aralarındaki neden-sonuç ilişkisini anlarsan kronoloji kendiliğinden oturur. Daha kapsamlı Osmanlı tarihi için KPSS Tarih Osmanlı Devleti Konuları rehberini okuyabilirsin.
İnkılap Tarihi ve Millî Mücadele Kronolojisi
Bu bölüm, kronoloji sorularının en yoğun çıktığı yerdir. 1914'ten 1923'e kadar olan süreç neredeyse tamamen tarih bazlıdır. Aşağıdaki liste, Kurtuluş Savaşı'nın dönüm noktalarını hiçbir ayrıntı atlamadan sıralıyor.
I. Dünya Savaşı ve Ateşkes Dönemi
- 28 Temmuz 1914 – I. Dünya Savaşı'nın başlaması
- 29 Ekim 1914 – Osmanlı Devleti'nin savaşa girişi (Goeben ve Breslau gemilerinin Karadeniz'e açılması)
- 18 Mart 1915 – Çanakkale Deniz Zaferi
- 30 Ekim 1918 – Mondros Ateşkes Anlaşması
Kurtuluş Savaşı Hazırlık Dönemi
- 19 Mayıs 1919 – Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı
- 22 Haziran 1919 – Amasya Genelgesi (Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır)
- 23 Temmuz - 7 Ağustos 1919 – Erzurum Kongresi (Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür)
- 4 - 11 Eylül 1919 – Sivas Kongresi (Manda ve himaye kabul edilemez)
- 23 Nisan 1920 – TBMM'nin açılışı
Cepheler ve Zafer Yılları
- 10 Ocak 1921 – I. İnönü Zaferi
- 31 Mart - 1 Nisan 1921 – II. İnönü Zaferi
- 10 - 24 Temmuz 1921 – Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (geri çekilme)
- 23 Ağustos - 13 Eylül 1921 – Sakarya Meydan Muharebesi (Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır)
- 26 Ağustos - 30 Ağustos 1922 – Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi
- 9 Eylül 1922 – İzmir'in kurtuluşu
- 11 Ekim 1922 – Mudanya Ateşkes Antlaşması
- 24 Temmuz 1923 – Lozan Barış Antlaşması
Bu tarihleri birbirine karıştırmaman için bir akış şeması çizmeni öneririm. Özellikle Sakarya ile Büyük Taarruz arasındaki süreye dikkat et. Sakarya, 22 gün 22 gece sürdü (23 Ağustos-13 Eylül); Büyük Taarruz ise 4 günde zaferle sonuçlandı (26-30 Ağustos). Bu detaylar, sınavda çeldirici olarak kullanılır.
Cumhuriyet Dönemi ve Atatürk İnkılapları Kronolojisi
Saltanattan Cumhuriyete geçiş süreci, siyasi, hukuki ve toplumsal alandaki devrimlerle iç içedir. Bu inkılapların tarihleri, hem kendi içinde sıralanır hem de Millî Mücadele'nin son aşamasıyla bağlantılı sorulur.
Siyasi Alanda İnkılaplar
- 1 Kasım 1922 – Saltanatın kaldırılması (Vahdettin'in İngilizlere sığınması)
- 29 Ekim 1923 – Cumhuriyet'in ilanı
- 3 Mart 1924 – Halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat (Eğitim Birliği) Kanunu, Şer'iyye Vekâleti'nin kaldırılması
Bu üç olay, birbiriyle zincirleme şekilde sorulur. Özellikle saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922) ile Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923) arasında yaklaşık bir yıl vardır. Halifeliğin kaldırılması ise rejimin laikleşmesinde en radikal adımdır.
Toplumsal ve Hukuk Alanında İnkılaplar
- 1925 – Şapka Kanunu (Kılık kıyafet inkılabı)
- 17 Şubat 1926 – Türk Medeni Kanunu'nun kabulü
- 1 Kasım 1928 – Harf İnkılabı (Yeni Türk harflerinin kabulü)
- 1930 – Kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı
- 1933 – Muhtar ve ihtiyar heyeti seçimlerinde kadınlara hak verilmesi
- 5 Aralık 1934 – Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı
Kadın haklarındaki gelişmeler, basamak basamak ilerlediği için kronoloji sorularına çok uygundur. 1930-1933-1934 zincirini unutmamak için “30 belediye, 33 muhtar, 34 meclis” şeklinde bir kodlama yapabilirsin. Cumhuriyet dönemi ve inkılapları hakkında daha ayrıntılı bilgiye KPSS Tarih Cumhuriyet Dönemi: Atatürk İnkılaplarından Günümüze Detaylı Rehber yazısından ulaşabilirsin.
Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi Önemli Gelişmeleri
KPSS'de sorulan çağdaş tarih, genellikle 1945 sonrası Türkiye ve dünya siyasetinde yaşanan önemli olayları kapsar. Soğuk Savaş, NATO, Kıbrıs meselesi, AB ilişkileri ve iç siyasi gelişmeler bu başlık altında toplanır.
Soğuk Savaş Dönemi ve Türkiye
- 1949 – NATO'nun kuruluşu
- 1950 – Türkiye'de çok partili hayata geçiş (Demokrat Parti'nin seçim zaferi)
- 1952 – Türkiye'nin NATO'ya üye olması
- 1960 – 27 Mayıs Askeri Darbesi
- 1974 – Kıbrıs Barış Harekâtı (20 Temmuz 1974)
- 1980 – 12 Eylül Askeri Darbesi
Yakın Dönem Önemli Olayları
- 1987 – Türkiye'nin Avrupa Topluluğu'na tam üyelik başvurusu
- 1995 – Gümrük Birliği anlaşmasının yürürlüğe girmesi
- 1999 – Helsinki Zirvesi'nde Türkiye'nin AB adaylığının resmen tanınması
- 2001 – Türkiye ekonomik krizi ve AK Parti'nin kuruluşu
- 15 Temmuz 2016 – Darbe girişimi
Çağdaş tarihten sorular daha çok yakın dönem siyasi olaylarına odaklanır. ÖSYM, son 15-20 yılın önemli olaylarını soru olarak getirebilir. Bu nedenle, 2000 sonrası gelişmeleri güncel haberlerle ilişkilendirerek öğrenmek faydalı olacaktır.
Kronoloji ezberini kolaylaştıracak 3 pratik taktik:
- Zaman çizelgesi çiz: Boş bir A4 kağıdına yatay bir çizgi çek ve öğrendiğin olayları üzerine yerleştir. Görsel hafızan devreye girecektir.
- Hikâyeleştir: Mesela Osmanlı padişahlarını sıralarken her birini bir olayla eşleştir ve kendi kendine küçük hikâyeler anlat. “Orhan Bey döneminde Bursa fethedildi, çünkü Orhan Bursa'yı çok seviyordu” gibi absürt ama akılda kalıcı cümleler kur.
- Şifreleme yap: 1453 için “İstanbul'u alan bir beş üç”, 1071 için “on yetmiş bir, Alparslan girdi Anadolu'ya bir bir” gibi uyaklı cümleler üret.
Bu tekniklerle ilgili daha fazla fikir edinmek istersen KPSS Tarih Püf Noktaları: 2025’te Full Yapmanın En Hızlı Yöntemleri rehberine de bakabilirsin.
Unutma, kronoloji bir anda ezberlenmez. Her gün 10 dakikanı ayırarak bu listeyi gözden geçir, farklı dönemleri karıştırmamak için sık sık kendini test et. ÖSYM’nin özellikle iki olayı ters çevirerek şıklara yerleştirdiğini de aklında bulundur: Genelde doğru cevap, senin kolayca gözden kaçırabileceğin bir ayrıntıdadır. Sınavda başarılar!